فیل بزرگ‌ترین جانوری است که روی خشکی راه می‌رود. بینی‌اش مثل دست کار می‌کند. دندان‌هایش هر کدام که ساییده شود، جایش را دندانِ تازه‌ای می‌گیرد که از عقب فک جلو می‌آید. بچه‌هایش در خانواده‌هایی بزرگ می‌شوند که ماده‌ها رهبری‌شان می‌کنند و فقط با غذا خوردن، چهره‌ی کل یک چشم‌انداز را عوض می‌کنند!
امروز سه گونه فیل روی زمین زندگی می‌کند: فیل ساوانای آفریقا، فیل جنگلی آفریقا و فیل آسیایی. هر سه در خطر انقراض‌اند. در این راهنما می‌خوانید بدنشان چطور ساخته شده، چه می‌خورند، چطور با هم ارتباط می‌گیرند، جامعه‌شان چطور کار می‌کند، چه بیماری‌هایی تهدیدشان می‌کند و وضعیت هر گونه امروز چیست.
| فیل ساوانای آفریقا | فیل جنگلی آفریقا | فیل آسیایی | |
| نام علمی | Loxodonta africana | Loxodonta cyclotis | Elephas maximus |
| وضعیت | در خطر انقراض | در خطر شدید انقراض | در خطر انقراض |
| اندازه | بزرگ‌ترین جانور زنده‌ی خشکی | کوچک‌تر و تیره‌تر از فیل ساوانا | کوچک‌تر از فیل ساوانا |
| زیستگاه | ساوانا، علفزار، نیمه‌بیابان | جنگل‌های بارانی آفریقای مرکزی و زیستگاه‌های گوناگون در آفریقای غربی | جنگل، مرز جنگل و علفزار، و زمین‌های کشاورزی در سراسر آسیا |
| گروه‌های اجتماعی | گله‌های بزرگ | گروه‌های کوچک‌تر | گروه‌های کوچک و سیال (fission–fusion) |
واقعاً چند گونه فیل داریم؟
سه گونه. فیل‌ها به خانواده‌ی Elephantidae و راسته‌ی Proboscidea تعلق دارند (رده‌ی پستانداران، شاخه‌ی طنابداران) و تنها بازماندگان زنده‌ی این راسته‌اند. فیل آسیایی تنها گونه‌ی زنده‌ی جنس Elephas است و دو گونه‌ی آفریقایی در جنس Loxodonta جا می‌گیرند. نزدیک‌ترین خویشاوندان زنده‌ی فیل‌ها گاو دریایی (manatee)، دوگونگ و هایراکس‌اند. در میان حیوانات اهلی، اسب بهترین الگوی کالبدشناختی و فیزیولوژیک برای فیل است؛ برای همین دامپزشکی اسب اغلب مرجع مراقبت از فیل‌ها قرار می‌گیرد.
مدت‌ها همه‌ی فیل‌های آفریقایی را یک گونه می‌دانستند. شواهد ژنتیکی این تصویر را عوض کرد.
فیل آسیایی چهار زیرگونه دارد:
- Elephas maximus maximus (سریلانکا)
- Elephas maximus indicus (خشکی اصلی آسیا)
- Elephas maximus sumatranus (سوماترا) که در سال ۲۰۱۱ در خطر شدید انقراض ارزیابی شد
- Elephas maximus borneensis (بورنئو) که در سال ۲۰۲۳ در خطر انقراض ارزیابی شد
یک فیل چقدر بزرگ است؟
- فیل ساوانای آفریقا: نرها به‌طور میانگین حدود ۵٬۰۰۰ کیلوگرم وزن دارند و ارتفاع کتفشان حدود ۳٫۲ متر است. ماده‌ها حدود ۲٬۸۰۰ کیلوگرم و ۲٫۵ متر.
- فیل آسیایی: نرها به‌طور میانگین حدود ۳٬۶۰۰ کیلوگرم و ۲٫۷ متر ارتفاع کتف. ماده‌ها حدود ۲٬۷۰۰ کیلوگرم و ۲٫۴ متر. طول سر و تنه با هم ۵٫۵ تا ۶٫۴ متر است و دم ۱٫۲ تا ۱٫۵ متر هم به آن اضافه می‌کند.
- فیل جنگلی آفریقا: کوچک‌تر و تیره‌تر از فیل ساوانا؛ فیل ساوانا تقریباً دو برابر آن است.
پوست فیل آسیایی معمولاً خاکستری تیره تا قهوه‌ای است و در سریلانکا از همه تیره‌تر. در بعضی جمعیت‌ها لکه‌های صورتی کم‌رنگ یا سفید روی گوش‌ها، پایه‌ی خرطوم، سر، گردن یا سینه دیده می‌شود. فیل‌های بالغ موهای کم‌پشت و زبر دارند. بلندترین نقطه‌ی بدن فیل آسیایی بالای سرش است، در حالی که در فیل‌های آفریقایی کتف است.
خرطوم چه کارهایی از دستش برمی‌آید؟
خرطوم، بینی و لب بالا را در یک عضو جمع کرده است. فیل با آن بو می‌کشد، نفس می‌کشد، آب می‌نوشد، شیپور می‌زند و غذا را برمی‌دارد. فیل‌ها برای دلداری دادن به هم خرطوم‌هایشان را به هم می‌مالند، حرکتی که اغلب با در آغوش گرفتن مقایسه می‌شود. خرطوم تا حدود ۲ متر طول دارد و حدود ۸ لیتر آب در خود جا می‌دهد. نزدیک جمجمه، ماهیچه و غضروف یک دریچه می‌سازند: وقتی باز است هوا رد می‌شود و وقتی بسته است، خرطوم می‌تواند آب را بمکد.
نوک خرطوم در هر گونه فرق دارد:
- فیل ساوانا دو برآمدگی انگشت‌مانند دارد، یکی بالا و یکی پایین، و اشیا را با حرکتی شبیه نیشگون می‌گیرد.
- فیل آسیایی یک انگشت در بالا و یک برجستگی گرد در پایین دارد. نوک خرطوم را دور اشیا می‌پیچد و می‌تواند برجستگی پایینی را به عقب برگرداند تا چیزی را به نوک خرطوم بفشارد.
عاج: چیست و مال چه کسی است؟
عاج در واقع دندان پیشین فک بالاست. این با بیشتر پستانداران دیگر فرق دارد که عاجشان از دندان نیش درمی‌آید. عاج در تمام عمر رشد می‌کند. در فیل‌های آفریقایی هر دو جنس عاج دارند. در فیل آسیایی ماده‌ها یا عاج ندارند یا فقط «توش»(Tushes)های کوچکی دارند که به‌ندرت از دهان بیرون می‌زند، و فقط بعضی از نرها عاج دارند. عاج نرها بعد از بلوغ هم رشد می‌کند و در نهایت درازتر می‌شود. بلندترین عاج ثبت‌شده‌ی آفریقایی ۳۴۵ سانتی‌متر بوده است.
فیل‌ها از عاجشان مثل ابزار استفاده می‌کنند: پوست درخت را می‌کنند و برای پیدا کردن نمک و مواد معدنی زمین را می‌کنند. و درست مثل آدم‌هایی که دست غالب دارند، یکی از دو عاج را بیشتر به کار می‌برند.
دندان‌های فیل: شش دست برای یک عمر
جز عاج، فیل‌ها فقط دندان آسیا دارند. در هر لحظه فقط یک آسیای بزرگ در هر سمتِ فک بالا و پایین قرار دارد. فیل در طول عمرش شش دست دندان عوض می‌کند. هر دندان تازه از عقب درمی‌آید و به‌صورت افقی جلو می‌رود. دندان ساییده‌شده را جلوی خودش هل می‌دهد تا تکه‌تکه بشکند و بیفتد. آخرین دست حدود ۴۰ سالگی ظاهر می‌شود و معمولاً تا حدود ۶۰ سالگی ساییده می‌شود. آسیاهای فیل بزرگ‌ترین دندان‌های پستانداران‌اند و آخرین‌ها می‌توانند تا ۴۰ سانتی‌متر طول و بیش از ۵ کیلوگرم وزن داشته باشند. نام Loxodonta هم اشاره به شکل لوزی‌مانند برجستگی‌های مینای این دندان‌هاست.
گوش‌های بزرگ برای چیست
گوش فیل‌های آفریقایی خیلی بزرگ‌تر از فیل‌های آسیایی است؛ فیل‌ها مانند آدم‌ها یا سگ‌ها نمی‌توانند با عرق کردن یا له‌له زدن خنک شوند. گوش‌هایشان پر از رگ‌های خونی است و گرمای بدن را بیرون می‌دهد. همچنین از گوش‌ها برای نشان دادن حال و هوا و سلام کردن به خویشاوندان هم استفاده می‌کنند
پای فیل: بالشتک‌هایی حساس
پای فیل روی بالشتک‌های ضخیمی از بافت رشته‌ای و چربی قرار دارد. یک میله‌ی غضروفی زیر هر بالشتک را نگه می‌دارد (prepollex در پای جلو و prehallux در پای عقب) و هیچ‌کدام از انگشت‌های اصلی پا به زمین نمی‌رسد. در این بالشتک‌ها گیرنده‌های لمس و فشار هست (جسمک‌های Vater–Pacini و Meissner). از نظر ساختار، شبیه کف پای گاو و انسان‌اند تا اسب.
فیل‌های آفریقایی معمولاً روی هر پای عقب سه ناخن دارند و فیل‌های آسیایی چهار ناخن.
چند نکته‌ی دیگر از کالبدشناسی
- بیضه‌ها داخل شکم‌اند. فیل کیسه‌ی بیضه ندارد.
- غده‌های شیری نزدیک پاهای جلو قرار دارند.
- فیل کیسه‌ی صفرا ندارد. صفرا به‌طور پیوسته جریان دارد و به‌جای اسیدهای صفراوی، الکل‌های صفراوی دارد.
- زبان به کف دهان چسبیده است و بیرون نمی‌آید. وزنش می‌تواند تا ۱۲ کیلوگرم برسد.
فیل‌ها چه می‌خورند و گوارششان چطور کار می‌کند؟
فیل‌ها گیاه‌خوارند: علف، برگ، شاخه‌ی نازک، پوست درخت، ریشه، میوه و دانه می‌خورند و تا وقتی آب در دسترس باشد، هر روز آب می‌نوشند.
فیل‌های آسیایی بیشتر علف را ترجیح می‌دهند، اما در بعضی زیستگاه‌ها مثل جنگل بارانی استوایی به شدت به برگ و شاخه‌ی درختان تکیه می‌کنند. محصولات کشاورزی هم می‌خورند، به‌ویژه موز و موز پخته‌پز، برنج، ذرت و نیشکر. گاهی هم موقع غذا خوردن از پاها کمک می‌گیرند: علف‌های کوتاه را جمع می‌کنند، شاخه‌های بزرگ را می‌شکنند، غذا را یک جا نگه می‌دارند یا برای آب، زمین را می‌کنند.
- چقدر وقت می‌گذارند: فیل آسیایی حدود ۶۰ تا ۸۰ درصد ساعت‌های بیداری‌اش را غذا می‌خورد، گاهی تا ۹۰ درصد. یعنی تا ۱۸ یا ۱۹ ساعت در روز.
- چقدر می‌خورند: حدود ۱٫۵ تا ۲ درصد وزن بدن در روز، بر پایه‌ی ماده‌ی خشک (اسب ۲ تا ۲٫۵ درصد می‌خورد).
- تغییر فصلی: در فیل‌های آفریقایی ساقه، پوست و ریشه در فصل بارانی حدود ۳۰ درصد رژیم را می‌سازند و در فصل گرم و خشک تا ۹۴ درصد.
- مواد معدنی: فیل‌ها با عاج زمین را می‌کنند و خاک غنی از نمک و مواد معدنی می‌خورند. گودال‌هایی که باقی می‌گذارند، این مواد را در دسترس حیوانات دیگر هم می‌گذارد.
دستگاه گوارش چطور کار می‌کند؟
معده‌ی فیل ساده و تک‌حفره‌ای است و حدود ۶۰ تا ۷۷ لیتر گنجایش دارد. فیل‌ها مثل اسب‌ها تخمیرکننده‌ی روده‌ی پسین (hindgut fermenter) هستند. طول روده شان حدود سه برابر طول بدن است، در حالی که در اسب دوازده برابر است. مقدار زیادی مواد گیاهی کم‌کیفیت با سرعت از دستگاه گوارش می‌گذرد.
فیل‌ها کجا زندگی می‌کنند؟
- فیل ساوانا از ساوانای درختی و علفزار تا نیمه‌بیابان در سراسر آفریقای جنوب صحرا زندگی می‌کند و در جنگل‌های انبوه آفریقای مرکزی تقریباً دیده نمی‌شود.
- فیل جنگلی در جنگل‌های استوایی آفریقای مرکزی و در زیستگاه‌های گوناگون آفریقای غربی زندگی می‌کند. این گونه فقط حدود یک‌چهارم گستره‌ی تاریخی‌اش را در اختیار دارد و بزرگ‌ترین جمعیت‌هایش در Gabon و جمهوری کنگو است.
- فیل آسیایی در لکه‌هایی پراکنده در شبه‌قاره‌ی هند، جنوب‌شرقی آسیای خشکی و جزیره‌هایی مثل سریلانکا، Borneo و Sumatra دیده می‌شود. روزی از خاورمیانه تا چین گسترده بود و هنوز تعداد کمی در چین مانده است. از زیستگاه‌های زیادی استفاده می‌کند: دشت‌های پست نزدیک سایه و آب شیرین، مرز جنگل و علفزار، جنگل‌های پهن‌برگ و کوهستانی (طبیعی و دست‌کاشت) و زمین‌هایی که انسان تغییرشان داده، به‌ویژه زمین‌های کشاورزی. در جزیره‌ها اغلب از زیستگاه‌های ساحلی استفاده می‌کند. فیل آسیایی بیشتر از فیل آفریقایی به سایه و آب وابسته است و برای خنک ماندن در برکه‌ها و رودخانه‌های جنگلی آب‌تنی می‌کند.
زندگی اجتماعی: گله، مادرسالار و «دایه‌ها»
گله‌ی فیل‌های آفریقایی دور ماده‌ها شکل می‌گیرد. یک مادرسالار (matriarch) دخترانش و بچه‌های آن‌ها را رهبری می‌کند و ماده‌ها تا آخر عمر در گله می‌مانند. مادرسالار در فصل خشکی گله را به سمت آب می‌برد و از بچه‌ها محافظت می‌کند. وقتی غذا و آب کم است، گله می‌تواند به گروه‌های کوچک‌تری از خویشاوندان تقسیم شود (bond group). وقتی غذا و آب فراوان است، چند گروه کنار هم جمع می‌شوند و یک «طایفه» (clan) می‌سازند.
نرهای جوان در بلوغ گله را ترک می‌کنند: حدود ۱۲ تا ۱۵ سالگی در فیل آفریقایی و ۸ تا ۱۳ سالگی در فیل آسیایی.نرهای زیر ۳۰ سال به‌ندرت جفت‌گیری موفق دارند.
فیل‌های آسیایی خیلی آزادتر سازمان می‌گیرند. ماده‌ها و نرها هر دو ممکن است تنها یا در گروه‌های کوچک زندگی کنند و اعضای گروه مدام عوض می‌شوند (fission–fusion، یعنی گروه‌ها مدام از هم جدا می‌شوند و دوباره به هم می‌پیوندند). یک «گروه» می‌تواند فقط یک مادر و بچه‌اش باشد یا چند ماده‌ی بالغ با فرزندانشان، و ماده‌ها را هم اغلب تنها می‌بینند. سلطه‌ی مادرسالار، که از گله‌های آفریقایی می‌شناسیم، در فیل آسیایی دیده نمی‌شود. نرهای بالغ در حالت مست (musth) در دوره‌ی فحلی به ماده‌ها می‌پیوندند و بقیه‌ی وقت تنها یا در گروه‌های کوچک نرها زندگی می‌کنند.
وقتی بچه‌داری کار یک نفر نیست
ماده‌های دیگر هم در بزرگ کردن بچه کمک می‌کنند. در گله‌های آفریقایی بیشتر این «دایه‌ها» زیر ۱۵ سال‌اند و خودشان هنوز بچه‌ای به دنیا نیاورده‌اند. بچه را سلام می‌کنند و لمس می‌کنند، وقتی ناراحت است آرامش می‌کنند و اگر زمین بخورد یا توی گل گیر کند، کمکش می‌کنند. گاهی بچه‌فیل از دایه شیر می‌مکد، نه برای سیر شدن، بلکه برای آرام شدن؛ به این رفتار allosuckling می‌گویند. وقتی خطر نزدیک می‌شود، گله «حلقه‌ی هشدار» (alert circle) درست می‌کند و بچه‌ها را وسط می‌گیرد.
در فیل آسیایی هم فقط مادر از بچه مراقبت نمی‌کند؛ ماده‌های بالغ و نیمه‌بالغ گروه هم کمک می‌کنند. با بدنشان از بچه محافظت می‌کنند و با خرطوم هدایتش می‌کنند یا جلویش را می‌گیرند. این کمک به مادر فرصت می‌دهد غذا بخورد و استراحت کند، و همین به تولید شیرش کمک می‌کند. مراقبت از بچه ۱۰ تا ۱۵ سال طول می‌کشد.
فیل‌ها چطور با هم حرف می‌زنند؟
- صدا: فیل‌های آسیایی مجموعه‌ی صداهای گسترده‌ای دارند: غرش، غرّه‌های بم، شیپور و صداهای جفت‌گیری. صداهای بسیار پایین را فوق‌العاده خوب می‌شنوند و ماده‌ها در دوره‌ی فحلی با صداهای فروصوت نرها را به سمت خودشان می‌کشند.
- لمس: با خرطوم سلام می‌کنند، نوازش می‌کنند، بازی می‌کنند و کشتی می‌گیرند، و حتی وضعیت تولیدمثلی فیل‌های دیگر را بررسی می‌کنند.
- بو: بو برای پیدا کردن غذا و آب، ساختن رابطه‌های اجتماعی و تولیدمثل حیاتی است. مخلوط‌های شیمیایی در ادرار، نفس و پوست پیدا می‌شود و غده‌های سر، گوش و پا آن‌ها را ترشح می‌کنند. فیل‌ها نفس، غده‌ی گیجگاهی، دستگاه تناسلی، ادرار و فضولات همدیگر را بو می‌کنند تا بفهمند حال آن یکی چطور است.
- علامت‌های لرزه‌ای و دیداری: هنوز به مطالعه‌ی بیشتری نیاز دارند.
جفت‌گیری و مست (Musth)
فیل‌های آسیایی چندهمسری‌اند. ماده‌ها چند نر را جذب می‌کنند و نرهای به‌اندازه‌ی کافی بالغ و دارای جایگاه اجتماعی مناسب با چند ماده جفت‌گیری می‌کنند. نرها برای دسترسی به ماده‌ها با هم رقابت می‌کنند، چون ماده‌ها فقط مدت کوتاهی بارور هستند.
مست musth یک حالت فیزیولوژیک شبیه فصل جفت‌گیری در نرهای بالغ است که با پرخاشگری و ترشح از غده‌ی گیجگاهی (بین چشم و گوش) همراه است. این حالت به نرها کمک می‌کند به ماده‌ها دسترسی پیدا کنند و انتخاب جفت توسط ماده را هم پشتیبانی می‌کند.
در فیل‌های ساوانا تستوسترون می‌تواند تا ۶ برابر سطح عادی بالا برود و این حالت دو تا سه ماه طول می‌کشد. نرهای مست می‌توانند برای آدم‌ها و حیوانات دیگر خطرناک باشند. ماده‌ها بیشتر با نرهای ۳۰ تا ۳۵ ساله جفت‌گیری می‌کنند، به‌ویژه آن‌هایی که در حالت مست‌اند.
در فیل آسیایی، مست musth در نرهای ۱۵ تا ۶۰ ساله رخ می‌دهد، معمولاً سالی یک بار و گاهی دو بار، و از دو هفته تا پنج ماه طول می‌کشد. نشانه‌هایش: گوش‌های باز، چشم‌های درشت، بدن سفت، خرطوم دراز و تمایل به حمله، به‌ویژه به مراقبان.
بارداری و بچه‌فیل: طولانی‌ترین بارداری میان پستانداران
- بلوغ: فیل‌های ساوانا، نر و ماده، از حدود ۸ تا ۱۲ سالگی می‌توانند تولیدمثل کنند. ماده‌های آسیایی در سریلانکا و جنوب هند معمولاً در ۱۰ تا ۱۵ سالگی بالغ می‌شوند و در شرایط نگهداری انسانی گاهی زودتر یا دیرتر. نرهای آسیایی معمولاً در ۱۴ تا ۱۵ سالگی بالغ می‌شوند، ولی ممکن است تا اواخر نوجوانی یا میانه‌ی بیست‌سالگی به جایگاه اجتماعی لازم برای جفت‌گیری نرسند.
- دوره‌ی بارداری: ۶۴۰ تا ۶۷۳ روز در فیل آفریقایی و ۶۲۳ تا ۷۲۹ روز در فیل آسیایی، یعنی حدود ۲۲ ماه.
- بچه‌ها: مادر معمولاً یک بچه می‌زاید و دوقلوزایی نادر است. بچه‌فیل آسیایی هنگام تولد به‌طور میانگین حدود ۱۱۰ کیلوگرم وزن دارد. از شیر گرفتن در فیل آسیایی بین ۱۸ ماهگی تا ۴ سالگی یا دیرتر اتفاق می‌افتد و در فیل آفریقایی سه تا پنج سال طول می‌کشد.
- فاصله‌ی زایمان‌ها: در فیل آسیایی به‌طور میانگین ۴ تا ۵ سال است و در شرایط سخت بیشتر می‌شود. ماده‌ها حتی بعد از ۵۰ سالگی هم می‌توانند بزایند.
- پیش از تولد: در یک مطالعه‌ی سونوگرافی روی ۱۰ فیل آسیایی و ۹ فیل آفریقایی در اسارت، بارداری از حدود روز ۵۰ قابل تشخیص بود. کیسه‌ی زرده حدود روز ۷۵ پیدا شد، ضربان قلب حدود روز ۸۰ و جفت کمربندی حدود روز ۸۵. خرطوم در روزهای ۸۵ تا ۹۰ قابل تشخیص بود و تا روز ۱۰۴ کاملاً مشخص شد.
فیل‌ها چطور اکوسیستم را شکل می‌دهند؟
دانشمندان فیل‌ها را «مهندس اکوسیستم» می‌نامند، چون محیطی را که در آن زندگی می‌کنند تغییر می‌دهند. فیل آسیایی را «گونه‌ی کلیدی» و «گونه‌ی پرچم‌دار» هم می‌دانند، یعنی از نظر بوم‌شناسی اهمیت دارد و نماد تلاش‌های گسترده‌تر حفاظت از طبیعت هم هست.
- فیل‌های ساوانا برگ می‌کنند، شاخه می‌شکنند و درخت می‌اندازند، و همین مانع می‌شود زیستگاه‌های باز با پوشش انبوه پر شوند.
- در فصل خشک برای آب زمین را می‌کَنند و این چاله‌ها آب را در دسترس حیوانات دیگر هم می‌گذارد. غلتیدن در گل، به‌ویژه روی تپه‌های قدیمی موریانه، گودال‌هایی می‌سازد که آب در آن‌ها جمع می‌شود.
- فیل‌های جنگلی با ریشه‌کن کردن درخت‌ها و شکستن شاخه‌ها در سقف جنگل روزنه باز می‌کنند و نور به کف جنگل می‌رسد. دانه‌ها را هم با فضولاتشان پخش می‌کنند. اثر کلی‌شان بر ترکیب درختان به این بستگی دارد که کدام گیاهان را ترجیح می‌دهند و چقدر شدید می‌چرند.
فیل‌های بالغ شکارچی طبیعی ندارند، جز انسان. در آسیا ببرها به بچه‌ها و نوجوانان کوچک‌تر حمله می‌کنند.
فیل در اسارت: رفاه را چطور می‌سنجند؟
پژوهشگران رفاه فیل‌ها در باغ‌وحش‌ها را با چند شاخص قابل اندازه‌گیری ارزیابی می‌کنند:
- رفتارهای کلیشه‌ای stereotypic و پرخاشگری
- مرده‌زایی، مراقبت ضعیف مادری و فاصله‌ی بین زایمان‌ها
- نرخ بیماری و مرگ‌ومیر
- هورمون‌های استرس که در ادرار، بزاق و مدفوع اندازه‌گیری می‌شوند
فیل‌های باغ‌وحش با فیل‌های وحشی و با فیل‌هایی که در سیستم‌های گسترده مثل کمپ‌های چوب‌کشی و پناهگاه‌ها نگهداری می‌شوند مقایسه می‌شوند. میانه‌ی امید به زندگی در فیل‌های آسیایی ماده تحت نگهداری انسانی حدود ۴۷ تا ۴۸ سال است.
آنچه آدم‌ها درباره‌ی فیل‌ها اشتباه می‌دانند
باور غلط: «دو نوع فیل داریم، آفریقایی و آسیایی.» سه نوع داریم. شواهد ژنتیکی باعث شد IUCN در سال ۲۰۲۱ فیل ساوانا و فیل جنگلی آفریقا را دو گونه‌ی جدا ارزیابی کند. این تفکیک برای حفاظت مهم است، چون فیل جنگلی در خطر شدید انقراض است و فیل ساوانا در خطر انقراض.
باور غلط: «فیل آسیایی فقط یک فیل آفریقایی کوچک‌تر است.» دهه‌ها دانشمندان فکر می‌کردند این دو تقریباً یکی‌اند، تا حدی چون فیل ساوانا فراوان است، در علفزار باز زندگی می‌کند و نظام اجتماعی روشنی دارد، و همین مطالعه‌اش را آسان‌تر می‌کرد. ولی تفاوت‌ها زیاد است. بلندترین نقطه‌ی فیل آسیایی سرش است، نه شانه‌اش. گوش‌هایش کوچک‌تر است، پشتش گنبدی است، روی هر پای عقب چهار ناخن دارد به‌جای سه و نوک خرطومش یک انگشت دارد به‌جای دو. فیل‌های آسیایی بیشتر به سایه و آب وابسته‌اند و در گروه‌های کوچک‌تر و سست‌تر زندگی می‌کنند که سلطه‌ی مادرسالار، مثل گله‌های آفریقایی، در آن‌ها دیده نمی‌شود.
باور غلط: «همه‌ی فیل‌ها عاج دارند» یا «فقط نرها عاج دارند.» در فیل‌های آفریقایی هم نر هم ماده عاج دارند. در فیل آسیایی ماده‌ها یا هیچ عاجی ندارند یا فقط «توش»(Tushes) کوچک دارند، و فقط بعضی از نرها عاج دارند. در بعضی جمعیت‌ها هیچ نری عاج ندارد.
باور غلط: «گوش بزرگ برای شنیدن است.» فیل‌ها با عرق کردن یا له‌له زدن خنک نمی‌شوند. گوش غول‌پیکر فیل آفریقایی پر از رگ خونی است و تا حدی مثل سیستم خنک‌کننده کار می‌کند. فیل‌ها از گوش‌هایشان برای نشان دادن حال و احوال و سلام کردن به خویشاوندان هم استفاده می‌کنند.
باور غلط: «کف پای فیل فقط یک پد ضخیم و بی‌حس است.» بالشتک زیر پا پر از عصب است و گیرنده‌های لمس و فشار دارد. بخشی ساختارمند از پاست که از بافت رشته‌ای و چربی ساخته شده، و بیماری‌های پا در فیل‌های اسیر شایع است.
باور غلط: «فیل‌ها مثل گاو هضم می‌کنند.» گاو نشخوارکننده است. فیل یک معده‌ی ساده و تک‌حفره‌ای دارد و غذا را در روده‌ی پسین تخمیر می‌کند، مثل اسب. رودهاش فقط حدود سه برابر طول بدنش است (در اسب دوازده برابر). غذا سریع از آن می‌گذرد و با جیره‌های قابل مقایسه، فیل آسیایی ۳۶ تا ۵۳ درصد ماده‌ی خشک را هضم می‌کند و فیل آفریقایی ۲۲ تا ۴۲ درصد.
باور غلط: «فیل‌ها با شیپور کشیدن حرف می‌زنند.» شیپور فقط یکی از صداهایشان است. فیل‌های آسیایی غرش، غرّه‌ی بم و صداهای جفت‌گیری هم دارند و صداهای خیلی پایین را فوق‌العاده خوب می‌شنوند. به بو و لمس هم خیلی تکیه می‌کنند و با بوییدن نفس، غده‌ها، ادرار و فضولات همدیگر وضعیت هم را می‌خوانند.
باور غلط: «گله را بزرگ‌ترین نر رهبری می‌کند.» گله‌ی آفریقایی دور ماده‌ها ساخته می‌شود: یک مادرسالار، دخترانش و بچه‌های آن‌ها. ماده‌ها تا آخر عمر می‌مانند. نرها حدود ۱۲ تا ۱۵ سالگی می‌روند و تنها یا در گروه‌های سست نرها زندگی می‌کنند. نرهای زیر ۳۰ سال به‌ندرت جفت‌گیری موفق دارند.
باور غلط: «بچه‌فیل را فقط مادرش بزرگ می‌کند.» ماده‌های دیگر هم کمک می‌کنند. در گله‌های آفریقایی این «دایه‌ها» بیشتر ماده‌های جوان زیر ۱۵ سال‌اند که خودشان هنوز بچه نزاییده‌اند. در فیل‌های آسیایی هم ماده‌های بالغ و نیمه‌بالغ دیگر از بچه محافظت می‌کنند، هدایتش می‌کنند و مراقبش‌اند، و همین به مادر وقت می‌دهد غذا بخورد و استراحت کند.
باور غلط: «فیل‌ها غول‌های مهربان‌اند.» درون خانواده‌شان مراقب و همکارند، ولی می‌توانند خطرناک هم باشند. نرهای مست پرخاشگرند و برای آدم‌ها و حیوانات دیگر خطر دارند. درگیری با کشاورزان هم هم آدم می‌کشد و هم فیل
باور غلط: «فیل‌ها یا محکوم به انقراض‌اند یا حالشان خوب است.» تصویر ترکیبی است. در سراسر آفریقا شمار فیل ساوانا در ۵۰ سال دست‌کم ۶۰ درصد کم شده و شمار فیل جنگلی در ۳۱ سال بیش از ۸۶ درصد. ولی بعضی زیرجمعیت‌ها خوب‌اند. شمار فیل‌ها در منطقه‌ی Kavango-Zambezi دهه‌هاست ثابت مانده یا بیشتر شده، و فیل‌های جنگلی در بعضی نواحی خوب مدیریت‌شده‌ی Gabon و جمهوری کنگو پایدار شده‌اند. ارزیاب‌های IUCN هشدار می‌دهند که نتیجه‌ی قاره‌ای را نباید بی‌احتیاط به سیاست محلی تبدیل کرد.
باور غلط: «وقتی فیل‌های زیادی با هم می‌میرند، حتماً شکار یا مسمومیت بوده.» در مرگ‌های دسته‌جمعی ۲۰۲۰ در Zimbabwe عاج‌ها سالم بود و جای گلوله‌ای نبود، پس شکار غیرقانونی کنار رفت. پژوهشگران باکتری Bisgaard taxon 45 را پیدا کردند که در این فیل‌ها عفونت خونی کشنده ایجاد کرده بود. علت مرگ فیل‌ها در Botswana مشخص نشد.
منابع
- https://ielc.libguides.com/sdzg/factsheets/asianelephant
- Richman, L. K., Zong, J. C., Latimer, E. M., Lock, J., Fleischer, R. C., Heaggans, S. Y., & Hayward, G. S. (2014). Elephant endotheliotropic herpesviruses EEHV1A, EEHV1B, and EEHV2 from cases of hemorrhagic disease are highly diverged from other mammalian herpesviruses and may form a new subfamily. Journal of virology, 88(23), 13523–13546. https://doi.org/10.1128/JVI.01673-14
- Bolabo, Erem & Maurice, Melle & Ngome, Etuge. (2026). The Role of African Forest Elephants ( Loxodonta africana cyclotis ) as Ecosystem Engineers and Human Encroacment Threats in Mount Cameroon National Park, SWR, Cameroon. American Journal of Zoology. 9. 23-32. 10.11648/j.ajz.20260901.13.
- https://iucn.org/news/species/202103/african-elephant-species-now-endangered-and-critically-endangered-iucn-red-list
- Ananth, Deepa. (2000). Musth in Elephants. Zoos’ Print Journal. 15. 259-262. 10.11609/JoTT.ZPJ.15.5.259-62.
- Hildebrandt, T., Drews, B., Gaeth, A. P., Goeritz, F., Hermes, R., Schmitt, D., Gray, C., Rich, P., Streich, W. J., Short, R. V., & Renfree, M. B. (2007). Foetal age determination and development in elephants. Proceedings. Biological sciences, 274(1608), 323–331. https://doi.org/10.1098/rspb.2006.3738
- https://www.nationalgeographic.com/animals/article/african-savanna-elephant-deaths-botswana-zimbabwe
- https://science.rspca.org.uk/documents/1494935/9042554/A+review+of+the+welfare+of+zoo+elephants+in+Europe.pdf/8dd529a1-5f5b-e713-fcac-4a99c7b90489?t=1553171443018
FREE Universal Animal Warning Signs Checklist
Not sure when a change in an animal’s behaviour or appearance needs attention?
Use this practical printable checklist to spot common warning signs, record your observations, and know when it’s time to report a concern.
Simple. Practical. Free to download.
دیدگاهتان را بنویسید