بزرگ‌ترین نخستیِ (پریمات) زنده‌ی دنیا یکی از کندترین حیوانات در زاد و ولد هم هست، و بخش بزرگی از نگرانی‌ها برای آینده‌ی گوریل‌ها از همین‌جا می‌آید.
| نام رایج | گوریل (سرده‌ی Gorilla) |
| گروه | دو گونه: گوریل غربی (Gorilla gorilla) و گوریل شرقی (Gorilla beringei) |
| زیرگونه‌ها | چهار زیرگونه: western lowland, Cross River, mountain, eastern lowland (Grauer’s) |
| پراکنش | جنگل‌های آفریقای استوایی؛ این دو گونه در دو طرف حوضه‌ی کنگو زندگی می‌کنند |
| اندازه‌ی بالغ | نرها در طبیعت تا حدود ۱۸۱ کیلوگرم، ماده‌ها حدود ۷۲ تا ۹۸ کیلوگرم |
| غذا | بیشتر گیاه (برگ، ساقه، مغز ساقه، میوه)؛ کمی هم مورچه و موریانه |
| ساختار اجتماعی | معمولاً یک نر بالغ پشت‌نقره‌ای (silverback)، چند ماده و بچه‌هایشان؛ میانگین هر گروه حدود ۸ تا ۱۰ گوریل |
| آبستنی | حدود ۸٫۵ ماه، معمولاً با یک بچه |
| طول عمر | حدود ۳۰ تا ۴۰ سال در طبیعت |
| وضعیت حفاظتی | هر دو گونه Critically Endangered (در خطر انقراض بحرانی)؛ زیرگونه‌ی گوریل کوهستانی Endangered (در خطر انقراض) |
دو گونه، چهار زیرگونه
فقط دو گونه گوریل وجود دارد: گوریل غربی و گوریل شرقی، و هر کدام دو زیرگونه دارند. از نظر ژنتیکی، فاصله‌ی این دو گونه از هم حتی بیشتر از فاصله‌ی شامپانزه و بونوبوست. بعضی از آن‌ها را با چشم هم می‌شود از هم تشخیص داد: موی گوریل‌های کوهستانی به‌وضوح بلندتر است، گوریل‌های غربی موی قهوه‌ای (نه سیاه) روی سر دارند، و گوریل‌های شرقی صورت درازتر و سینه‌ی پهن‌تری دارند.
پوست همه‌ی گوریل‌ها سیاه است و موهایشان قهوه‌ای تیره تا سیاه. نرهای بالغ و غالب را پشت‌نقره‌ای (silverback) می‌نامند، چون یک لکه‌ی نقره‌ای‌رنگ از شانه تا کفلشان را پوشانده است.
زندگی روی زمین
گوریل‌ها بیشتر عمرشان را روی زمین می‌گذرانند و چهار دست‌وپا راه می‌روند، با تکیه بر بند انگشتانشان. به بالا هم میپرند، بالغ‌ها چون وزنشان زیاد است، نزدیک تنه‌ی درخت یا روی شاخه‌های ضخیم می‌مانند؛ بچه‌ها و نوجوانان خیلی چابک‌ترند و روی شاخه ها میتوانند تاب بخورند. نرها در طبیعت تا حدود ۱۸۱ کیلوگرم وزن دارند و ماده‌ها حدود ۷۲ تا ۹۸ کیلوگرم.
چه می‌خورند و این چه چیزی را تعیین می‌کند
رژیم غذایی از زیرگونه‌ای به زیرگونه‌ی دیگر فرق می‌کند و همین فرق، تعیین می‌کند که چقدر راه بروند. گوریل‌های کوهستانی بیشتر برگ، جوانه و ساقه می‌خورند و هر جا بامبو باشد، آن را ترجیح می‌دهند. غذایشان فراوان و نزدیک است، برای همین قلمروشان کوچک است (حدود ۳ تا ۱۵ کیلومترمربع) و یک گروه در یک روز معمولاً بیش از ۵۰۰ متر جابه‌جا نمی‌شود. ریشه، پوست درخت و چوب پوسیده هم می‌خورند که منبع خوبی برای سدیم است.
گوریل‌های جلگه‌ای شرقی میوه‌ی بیشتری می‌خورند، حدود یک‌چهارم رژیمشان، و برای پیدا کردنش مسیر درازتری را طی می‌کنند. گوریل‌های جلگه‌ای غربی وابستگی بیشتری به میوه دارند و علاوه بر آن مورچه و موریانه هم می‌خورند. قلمرو این‌ها از همه بزرگ‌تر است (حدود ۷ تا ۱۴ کیلومترمربع) و روزی به طور میانگین حدود ۱٫۱ کیلومتر راه می‌روند. میوه پراکنده است، پس هر کس به آن وابسته باشد باید بگردد.
زندگی اجتماعی: یک نر پشت‌نقره‌ای و رابطه‌های فراوان
یک گروه معمولی از یک نر پشت‌نقره‌ای (گاهی بیشتر)، چند ماده‌ی بالغ و بچه‌هایشان تشکیل می‌شود. هسته‌ی گروه، پیوند میان نر و مادینه‌هاست. نر در برابر شکارچی از گروه محافظت می‌کند و جلوی کشته شدن بچه‌ها به دست نرهای بیگانه را هم می‌گیرد. مادینه‌ها معمولاً وقتی بزرگ شدند گروه زادگاهشان را ترک می‌کنند؛ نرهای جوان یا می‌مانند، یا می‌روند و مدتی تنها زندگی می‌کنند تا مادینه‌هایی را به سمت خودشان جذب کنند.
نرهای حدود ۸ تا ۱۲ ساله را پشت‌سیاه می‌گویند. معمولاً تا ۱۲ یا ۱۳ سالگی پشت‌نقره‌ای حساب می‌شوند و حدود ۱۵ سالگی به اندازه‌ی کامل می‌رسند.
آنچه می‌دانیم به این بستگی دارد که چه کسی را مطالعه کرده‌ایم. گوریل کوهستانی با فاصله بهترین مطالعه‌شده است؛ تحقیق‌های میدانیِ بلندمدت درباره‌ی آن از سال ۱۹۵۹ شروع شد و مرکز Karisoke هم از ۱۹۶۷ فعال است. اما گوریل جلگه‌ای غربی را سخت می‌شود به حضور انسان عادت داد و دید، پس بسیاری از جزئیات زندگی اجتماعی‌اش هنوز نامطمئن است. یافته‌های گوریل کوهستانی را نباید خودبه‌خود به همه‌ی گوریل‌ها تعمیم داد.
زندگیِ کند، جمعیتِ شکننده
گوریل ماده حدود شش‌سالگی بالغ می‌شود و بعد از آن حدود دو سال طول می‌کشد تا بتواند باردار شود. در گوریل‌های کوهستانیِ وحشی، میانگین سن اولین زایمان حدود ۱۰ سالگی است و هر مادر معمولاً هر چهار سال یک بچه می‌آورد. یعنی در تمام عمرش فقط چند بچه!
بچه‌ها کاملاً به مادر وابسته‌اند. پنج ماه اول بدون وقفه در تماس با مادرند و شب‌ها در آشیانه‌ی او می‌خوابند، و تا سه یا چهار سالگی از شیر گرفته نمی‌شوند. در یک مطالعه‌ی بلندمدت روی گوریل‌های کوهستانی، مرگ‌ومیر در سه سال اول زندگی تا ۳۸ درصد هم رسیده بود. نر پشت‌نقره‌ای بچه‌ها را بزرگ نمی‌کند، اما حضور ثابتی برایشان است و وقتی در گروه دعوا می‌شود، از بچه‌ها محافظت می‌کند.
همه‌ی این‌ها کنار هم یعنی: وقتی جمعیت گوریل کم می‌شود، برگشتنش خیلی طول می‌کشد.
ارتباطات در گوریل ها
گوریل‌ها صداهای متنوعی دارند: غرغر، پارس، ناله، نق‌نق و «خنده‌ی بازی» در بچه‌ها. صداهای نزدیک‌برد که درون گروه رد و بدل می‌شوند، معمولاً وقتی شنیده می‌شوند که خطر جدا شدن اعضا یا بالا گرفتن تنش در کار است. پارس برای هشدار خطر است و «سری هوت» (hoot series) یک نمایش تهدید از راه دور است، وقتی حضور گروه دیگری را حس می‌کنند.
کوبیدن به سینه که این‌قدر معروف است، بخشی از یک نمایش بزرگ‌تر است که دویدن به پهلو، کندن گیاهان و کوبیدن دست به زمین را هم شامل می‌شود. هم نرها و هم ماده‌ها به سینه می‌کوبند. این نمایش هم هشداری برای مزاحم‌هاست و هم راهی برای ارتباط درون گروه و بین گروه‌ها.
سلامت و رفاه
گوریل‌ها در برابر بیماری‌های انسانی بسیار آسیب‌پذیرند و همین، بیماری را به یکی از تهدیدهای بزرگ‌شان تبدیل کرده است. نمونه‌های ثبت‌شده: یک بیماری تنفسی که در سال ۱۹۸۸ شش گوریل کوهستانی را در آتشفشان‌های Virunga کشت، و شیوع گال (scabies) در یک گروه کامل در Bwindi که به مرگ یک بچه انجامید.
یکی از عملی‌ترین واکنش‌ها Mountain Gorilla Veterinary Project (پروژه‌ی دامپزشکی گوریل کوهستانی) است که از سال ۱۹۸۵ درمان اورژانسی و پایش سلامت انجام می‌دهد. تله‌هایی که برای حیوانات دیگر گذاشته می‌شوند، گوریل‌ها را هم زخمی می‌کنند؛ دامپزشکان این زخم‌ها را درمان می‌کنند تا جلوی قطع عضو و عفونت ثانویه گرفته شود. قوانینی مثل ماسک زدن، رعایت فاصله و برنامه‌های سلامت برای کارکنان بی‌دلیل نیست: انسان برای گوریل یک خطر بیماری است.
این نوع مراقبت دامپزشکی فقط برای گروه‌هایی ممکن بوده که به حضور انسان عادت کرده‌اند، پس سهم کوچکی از کل گوریل‌ها را پوشش می‌دهد.
تهدیدها، و یک داستان موفقیت واقعی
گوریل‌ها با از دست رفتن زیستگاه (به‌خاطر کشاورزی، قطع درخت و معدن)، شکار برای تجارت گوشت وحشی (که با باز شدن جاده‌های چوب‌بری در جنگل‌های دورافتاده گره خورده)، تله‌ها، بیماری و آثار جنگ روبه‌رو هستند. امروز هر دو گونه در فهرست IUCN «در خطر انقراض بحرانی» (Critically Endangered) ثبت شده‌اند. گوریل شرقی در سال ۲۰۱۶، بعد از کاهشی بیش از ۷۰ درصد در حدود دو دهه، به این رده رفت.
اما یک استثنا هست: زیرگونه‌ی گوریل کوهستانی. جمعیتش در حدود ده سال از حدود ۶۸۰ به بیش از ۱۰۰۰ رسید و در سال ۲۰۱۸ از «در خطر انقراض بحرانی» به «در خطر انقراض» (Endangered) تغییر رده داد، یعنی وضعیتش یک پله بهتر شد. پشت این نتیجه، دهه‌ها گشت‌زنی، مراقبت دامپزشکی و کار با جوامع محلی بوده، از جمله اکوتوریسم. ولی اکوتوریسم خودبه‌خود خوب نیست: در یک منطقه در جمهوری دموکراتیک کنگو، گردشگری بد مدیریت‌شده با گروه‌های بزرگ بازدیدکننده به زیستگاه آسیب زد و گوریل‌ها را آشفته کرد.
IUCN تأکید کرده که گوریل کوهستانی هنوز در خطر انقراض است و تلاش برای حفاظت از آن باید ادامه پیدا کند.
اشتباه‌های رایج درباره‌ی گوریل‌ها
«گوریل‌ها خشن‌اند.» حمله‌ی ظاهری و کوبیدن به سینه نمایش‌اند، برای هشدار به مزاحم و برای ارتباط. پژوهشگران و سازمان‌های حفاظتی، گوریل‌ها را در کل حیواناتی آرام توصیف می‌کنند، مگر وقتی که مزاحمشان شوند.
«فقط نرها به سینه می‌کوبند.» نه، ماده‌ها هم همین کار را می‌کنند.
«گوریل‌ها گوشت می‌خورند.» بیشتر گیاه می‌خورند. حشراتی مثل مورچه و موریانه سهم کوچک ولی واقعی در رژیم بعضی جمعیت‌ها دارند.
«فقط یک نوع گوریل وجود دارد.» دو گونه و چهار زیرگونه داریم که در زیستگاه‌های خیلی متفاوت (از باتلاق تا جنگل‌های کوهستانیِ مرتفع) زندگی می‌کنند و غذاهای متفاوتی می‌خورند.
«وضع گوریل‌ها دارد بهتر می‌شود.» برای یک زیرگونه بله، و این موفقیتی است که سخت به دست آمده. اما گوریل غربی و زیرگونه‌ی دیگرِ گوریل شرقی هنوز در وضعیت جدی‌ای هستند.
منابع
https://www.worldwildlife.org/species/gorilla
https://primate.wisc.edu/primate-info-net/pin-factsheets/pin-factsheet-gorilla/
دیدگاهتان را بنویسید