شناگران بدون بال نیمکره‌ی جنوبی!
پرنده‌ای را تصور کنید که آسمان را به‌خاطر دریا کنار گذاشته است! داستان پنگوئن در یک جمله همین است.امروزه ۱۸ نوع پنگوئن در جهان زندگی می‌کنند، در حالی که بیشتر آدم‌ها فقط با دو یا سه‌تای آن ها آشنا هستن. در طول میلیون‌ها سال، بال‌هایش به بالِه تبدیل شده، استخوان‌های توخالی‌اش جای خود را به استخوان‌های متراکم داده، و در ازای همه‌ی این‌ها، توانایی پرواز را با سرعت و مهارت در زیر آب معامله کرده است. درنتیجه، یکی از شناخته‌شده‌ترین و در عین حال کمترشناخته‌شده‌ترین خانواده‌های جانوری روی کره‌ی زمین است. بیشتر چیزهایی که مردم درباره‌ی پنگوئن‌ها فکر می‌کنند می‌دانند، از محل زندگی‌شان گرفته تا رده‌بندی علمی‌شان، دست‌کم تا حدی ..نادرست است. بیایید ازیک سری حقایق جالب شروع کنیم.
| جانوران | فرمانرو |
| طنابداران | شاخه |
| پرندگان | رده |
| Sphenisciformes | راسته |
| Spheniscidae | خانواده |
| 18 گونه | تعداد گونه های زنده |
چطور پنگوئن‌ها برای زندگی در اقیانوس ساخته شده‌اند
تمام پنگوئن‌ها یک «یونیفرم» مشترک دارند: پشتی سیاه و شکمی سفید. این طرح فقط برای زیبایی نیست، بلکه نوعی استتار به نام کانترشیدینگ است. از بالا که نگاه کنید، پشت تیره‌ی پنگوئن با تاریکی اعماق آب یکی میشود؛ از پایین که نگاه کنی، شکم سفیدش در روشنایی سطح آب گم میشود. این یکی از ساده‌ترین و در عین حال مؤثرترین شکل‌های استتار در دنیای جانوران است.
فراتر از این الگوی مشترک، اندازه‌ی بدن در این خانواده بسیار متنوع است:
پنگوئن امپراتور بزرگ‌ترین گونه است، با قدی حدود ۱٫۱ تا ۱٫۱۵ متر و وزنی تا ۴۰ کیلوگرم.
پنگوئن کوچک کوچک‌ترین گونه است، با قدی حدود ۳۰ تا ۳۳ سانتی‌متر و وزنی حدود ۱ تا ۱٫۵ کیلوگرم.
سازگاری‌های بدنی پنگوئن‌ها برای زندگی در آب شامل موارد زیر است:
سازگاری‌های بدنی پنگوئن‌ها برای زندگی در آب شامل موارد زیر است:
- بالِه به‌جای بال! سفت، صاف و پارویی‌شکل، که با عضلات قوی سینه حرکت می‌کند
- استخوان‌های متراکم و توپر (برخلاف استخوان‌های توخالی پرندگان پرنده) که شناوری را کاهش داده و شیرجه زدن را آسان‌تر می‌کند
- پرهای متراکم و ضدآب با لایه‌ای از کرک زیرین برای عایق حرارتی، که به‌طور مرتب با روغن غده‌ی چربی نزدیک دم ضدآب می‌شوند
- پاهای پرده‌دار که در عقب بدن قرار گرفته‌اند و مانند سکان عمل می‌کنند، همین ویژگی دلیل راه رفتن اردک‌وار و ایستادن عمودی پنگوئن روی خشکی است
- غده‌های نمکی بالای هر چشم که نمک اضافی آب دریا را از بدن دفع می‌کنند
- زبان و کام خاردار که به گرفتن طعمه‌ی لغزنده کمک می‌کند
روی خشکی، همین ساختار بدنی باعث میشود پنگوئن‌ها عجیب به نظر برسند. راه رفتنشان اردک‌وار است، گاهی می‌پرند، یا با شکم روی برف و یخ سر می‌خورند و با پا و باله خود را جلو می‌رانند.
پنگوئن‌ها واقعاً کجا زندگی می‌کنند؟
نکته‌ای که بیشتر مردم درباره‌اش اشتباه می‌کنند این است: پنگوئن‌ها پرنده‌ای منحصر به قطب جنوب نیستند، و حتی نزدیک قطب شمال هم زندگی نمی‌کنند. این خانواده تقریباً به‌طور کامل در نیمکره‌ی جنوبی پراکنده است، اما این پراکندگی طیف شگفت‌انگیزی از آب‌وهواها را در بر می‌گیرد.
- گونه‌های قطب جنوب (امپراتور، آدلی، چین‌استرپ، جنتو) روی و اطراف یخ‌های دریایی زندگی می‌کنند.
- گونه‌های زیرقطبی و معتدل (پادشاه، ماکارونی، راک‌هاپر، رویال، فیوردلند، اسنیرز، اِرکت-کرستد، چشم‌زرد، کوچک) در نیوزیلند، جنوب استرالیا و جزایر زیرقطبی پراکنده‌اند.
- گونه‌های آمریکای جنوبی (مَژلانی، هومبولت) در سواحل شیلی، پرو و آرژانتین زندگی می‌کنند.
- پنگوئن آفریقایی در سواحل آفریقای جنوبی زندگی می‌کند، یکی از معدود جاهایی که می‌توان پنگوئن وحشی را بدون نزدیک شدن به یخ دید.
- پنگوئن گالاپاگوس استثنای این خانواده است: تنها گونه‌ای که در شمال خط استوا یافت میشود و به لطف جریان سرد کرامول در آب‌وهوای گرمسیری زنده می‌ماند.
پنگوئن‌ها بیشتر عمر خود را در دریا می‌گذرانند و عمدتاً برای تولیدمثل و پرریزی به خشکی می‌آیند.
پنگوئن‌ها چه می‌خورند؟
پنگوئن‌ها گوشت‌خوارند و از کریل، ماهی‌های کوچک و سرپایان (مثل ماهی مرکب) تغذیه می‌کنند که طی شیرجه‌هایی گاه چند دقیقه‌ای شکار می‌شوند. رژیم غذایی بسته به گونه و منطقه متفاوت است. گونه‌های کوچک‌تر قطب جنوب بیشتر به کریل وابسته‌اند، در حالی که گونه‌های شمالی‌تر بیشتر ماهی می‌خورند. این تفاوت باعث میشود گونه‌های خویشاوندی که در یک منطقه زندگی می‌کنند، رقابت کمتری بر سر منابع غذایی داشته باشند.
پنگوئن‌ها شناگرانی سریع و ماهرند و میتوانند در فواصل کوتاه تا سرعت حدود ۲۴ کیلومتر در ساعت برسند؛ همچنین میتوانند پریدن از آب در حین شنا برای نفس کشیدن بدون کاهش سرعت را تجربه کنند.
زندگی اجتماعی پنگوئن‌ها: جمعیتی از هزاران فرد
پنگوئن‌ها از اجتماعی‌ترین پرندگان جهان‌اند. تقریباً همه‌ی گونه‌ها در کلونی‌های بزرگی به نام رُوکِری تولیدمثل می‌کنند که می‌تواند از چند صد فرد تا بیش از یک میلیون فرد را در بر بگیرد. در این کلونی‌های پرازدحام، هر پنگوئن جفت و جوجه‌ی خود را تنها از روی صدا تشخیص می‌دهد، مهارتی حیاتی در جمعیتی که تقریباً همه شبیه هم به‌نظر می‌رسند.
جفت‌گیری با رفتارهای نمایشی همراه است: تعظیم، صداسازی، تکان دادن باله و پرزنی متقابل. بیشتر گونه‌ها در یک فصل تولیدمثل تک‌همسر هستند و گونه‌هایی مانند جنتو، چین‌استرپ و آدلی معمولاً در فصل‌های بعدی هم با .همان جفت قبلی جفت‌گیری می‌کنند، هرچند «وفاداری تا آخر عمر» برای کل این خانواده گزاره‌ی درستی نیست
پنگوئن‌ها چطور دمای بدنشان را تنظیم می‌کنند
زنده ماندن در زمستان قطب جنوب یا گرمای نزدیک خط استوا فقط به لایه‌ی چربی و پوشش ضدآب مربوط نیست. دو سیستم کمتر شناخته‌شده بخش اصلی این کار را انجام می‌دهند: رگ‌های خونی داخل پاها، و ساختار ریز پرها.
رادیاتورهای درونی: چطور پنگوئن‌ها جریان خون پاهایشان را کنترل می‌کنند
پاهای پنگوئن هیچ پر یا خزی برای عایق‌بندی ندارند، پس تنظیم دما در آن‌ها از راه دیگری انجام میشود: از طریق خودِ جریان خون. در هوای سرد، پنگوئن رگ‌های خونی تغذیه‌کننده‌ی پاها را باریک می‌کند تا جریان خون کم شود و گرما در هسته‌ی بدن حفظ بماند. این کار دمای پاها را فقط یکی دو درجه بالاتر از نقطه‌ی انجماد نگه می‌دارد — نه آن‌قدر گرم که گرمای بدن هدر برود، نه آن‌قدر سرد که سرمازدگی بگیرد.
گونه‌هایی که در آب‌وهوای گرم زندگی می‌کنند دقیقاً از همین سیستم، ولی برعکس، استفاده می‌کنند. برای مثال، پنگوئن گالاپاگوس وقتی خیلی گرمش میشود همین رگ‌های خونی را گشاد می‌کند تا جریان خون به پاها بیشتر شود و گرمای اضافی بدن دفع شود. برای همین گاهی می‌بینید پنگوئن‌ها دراز کشیده‌اند، پاهایشان را بالا گرفته‌اند و بال‌هایشان را باز کرده‌اند، این یک وضعیت عمدی برای خنک شدن است، نه استراحت ساده.
این موضوع برای گونه‌هایی که خارج از قطب جنوب زندگی می‌کنند اهمیت بیشتری دارد. یک مطالعه‌ی تجربی روی پنگوئن آفریقایی گونه‌ای که در آب خنک (۱۰ تا ۲۰ درجه) شکار می‌کند ولی روی خشکی که دمایش می‌تواند از ۳۰ درجه بگذرد لانه‌سازی و پرریزی می‌کند، نشان داد وقتی دمای هوای اطراف به حدود ۲۹ درجه می‌رسد، دمای بدن پرنده به‌طور پیوسته بالا می‌رود و در حدود ۳۱ درجه، پرنده شروع به نفس‌نفس زدن برای خنک شدن می‌کند. همین پژوهش نشان داد که صرفاً دست زدن یا جابه‌جا کردن پرنده، دمای بدنش را حتی بیشتر از خودِ گرما بالا می‌برد برای همین توصیه‌های رفاهی برای کلونی‌های وحشی، به‌ویژه در دوره‌های حساس تولیدمثل و با افزایش موج‌های گرمایی ناشی از تغییر اقلیم، بیشتر بر کاهش مزاحمت انسانی تأکید دارند.(Welman et al., 2024)
فراتر از یک پوشش ساده: پیچیدگی پنهان پرهای پنگوئن
پرهای پنگوئن از بیرون ساده به‌نظر می‌رسند، اما یک مطالعه‌ی دقیق روی نمونه‌های پنگوئن امپراتور نشان داد این پوشش از چهار نوع پر متفاوت ساخته شده که با هم کار می‌کنند، نه یک لایه‌ی یکدست:
- پرهای کانتور (contour) — لایه‌ی بیرونی، سفت و ضدآب
- افترفدر (afterfeather) — پر کرکی که به هر پر کانتور متصل است
- پلوم (plumule) — پر کرکی جداگانه که مستقیم به پوست وصل میشود
- فیلوپلوم (filoplume) — ساختار ریز و حسی که پیش‌تر گمان می‌رفت اصلاً در پنگوئن‌ها وجود ندارد
چیزی که واقعاً پنگوئن‌ها را متمایز می‌کند، پلوم‌هایشان است؛ که تراکمشان چهار برابر افترفدرهایی است که مدت‌ها تصور می‌شد تنها مسئول عایق‌بندی‌اند. در واقع این لایه‌ی متراکم پلوم‌ها، نه پرهای بیرونی قابل‌مشاهده، بیشترین سهم را در عایق حرارتی دارد.
تراکم پر هم ثابت نیست. در طول سال با تغییر وضعیت بدنی پنگوئن امپراتور بالا و پایین می‌رود. وقتی نرها در دوران جوجه‌کشی هفته‌ها روزه می‌گیرند و بخش زیادی از چربی بدنشان را از دست می‌دهند، کوچک شدن دور بدنشان باعث میشود همان تعداد پر متراکم‌تر بسته‌بندی شود، که تا حدی جای کاهش لایه‌ی چربی را در دقیقاً همان لحظه‌ای که بیشترین نیاز به عایق‌بندی هست، جبران می‌کند.(Williams et al., 2015)
چگونگی جفت‌گیری، لانه‌سازی و پرورش جوجه در پنگوئن‌ها
راهبردهای تولیدمثلی در این خانواده بسیار متنوع است:
- بیشتر گونه‌ها دو تخم در هر نوبت می‌گذارند که در لانه‌ای از سنگ‌ریزه، علف یا حفره‌ای کنده‌شده نگه‌داری میشود.
- پنگوئن‌های امپراتور و پادشاه استثنا هستند: تنها یک تخم می‌گذارند که روی پاها نگه داشته میشود و با چین گرمی از پوست (کیسه‌ی جوجه‌آوری) پوشانده میشود، نه در یک لانه.
- در بیشتر گونه‌ها، هر دو والد به‌نوبت تخم را گرم نگه می‌دارند تا دیگری بتواند برای تغذیه به دریا برود ، به‌جز پنگوئن امپراتور که تنها نر تخم را در طول زمستان سخت قطب جنوب گرم نگه می‌دارد، در حالی که ماده برای شکار می‌رود؛ نر در این مدت حدود دو ماه روزه می‌گیرد و بخش قابل‌توجهی از وزن بدنش را از دست می‌دهد.
- طول چرخه‌ی تولیدمثل بین گونه‌ها بسیار متفاوت است: چرخه‌ی پنگوئن کوچک حدود ۵۰ روز طول می‌کشد، در حالی که چرخه‌ی پنگوئن پادشاه به ۱۴ تا ۱۶ ماه می‌رسد، به‌طوری‌که این گونه معمولاً تنها دو جوجه در هر سه سال پرورش می‌دهد.
پوشش بدن پنگوئن ها
جوجه‌ها هنگام تولد کرک‌پوش هستند (به‌جز جوجه‌های امپراتور که کرک بسیار کمی دارند) و والدین آن‌ها را با غذای بازخورانده‌شده تغذیه می‌کنند. وقتی جوجه‌ها آن‌قدر بزرگ می‌شوند که دیگر نمی‌توانند زیر بدن والدین جا بگیرند و از این طریق گرم نگه داشته شوند، در گروه‌هایی به نام کرِش جمع می‌شوند تا از گرما و امنیت جمعی بهره‌مند شوند، در حالی که هر دو والد برای شکار می‌روند. میزان مرگ‌ومیر در سال اول زندگی در این خانواده بالاست. یادآوری روشنی از سختی این محیط‌ها، حتی برای پرنده‌ای این‌قدر سازگارشده.
پس از پر درآوردن جوجه‌ها، بزرگ‌سالان دچار پرریزی فاجعه‌بار می‌شوند یعنی برخلاف بیشتر پرندگان که به‌تدریج پر می‌ریزند، پنگوئن‌ها کل پوشش پر خود را در عرض چند هفته تعویض می‌کنند. چون پوشش آسیب‌دیده و غیرضدآب به معنای ناتوانی در شکار است، پنگوئن‌ها در طول این دوره روزه می‌گیرند و از ذخایر چربی که از پیش انباشته کرده‌اند زندگی می‌کنند.
هفت باور غلط رایج درباره‌ی پنگوئن‌ها
کمتر حیوانی به‌اندازه‌ی پنگوئن هم این‌قدر محبوب و هم این‌قدر مورد سوءتفاهم است. علم درباره‌ی این باورهای رایج چه می‌گوید؟
باور غلط ۱: پنگوئن‌ها فقط در مناطق یخ‌زده زندگی می‌کنند.
نادرست! تنها تعداد کمی از ۱۸ گونه، مانند امپراتور و آدلی، ساکنان واقعی قطب جنوب‌اند. بیشتر گونه‌ها در آب‌وهوای معتدل یا حتی نیمه‌گرمسیری زندگی می‌کنند، و پنگوئن گالاپاگوس روی خط استوا زندگی می‌کند.
باور غلط ۲: پنگوئن‌ها و خرس‌های قطبی در یک زیستگاه زندگی می‌کنند.
نادرست! خرس‌های قطبی منحصراً در قطب شمال (نیمکره‌ی شمالی) زندگی می‌کنند، در حالی که پنگوئن‌ها تقریباً منحصراً در نیمکره‌ی جنوبی هستند. در طبیعت، این دو جانور هرگز مسیرشان به هم نمی‌خورد.
باور غلط ۳: پنگوئن‌ها پستاندارند، نه پرنده.
نادرست است، هرچند راه رفتن عمودی و کرک شبیه به خز جوجه‌ها باعث این سردرگمی میشود. پنگوئن‌ها تخم می‌گذارند، پر دارند و بدون هیچ ابهامی در رده‌ی پرندگان قرار می‌گیرند! آن‌ها فقط پرواز را به‌خاطر شنا کنار گذاشته‌اند.
باور غلط ۴: پنگوئن‌ها میتوانند مسافت کوتاهی را پرواز یا گلاید کنند.
نادرست است! بال‌های پنگوئن به بالِه‌های سفت تبدیل شده‌اند که فقط برای پیشرانش زیر آب طراحی شده‌اند و هیچ‌گونه انعطاف یا نیروی برآیی لازم برای پرواز، حتی کوتاه‌مدت، ندارند.
باور غلط ۵: پنگوئن‌ها تا آخر عمر با یک جفت می‌مانند. تا حدی نادرست است. بیشتر گونه‌ها فقط در یک فصل تولیدمثل تک‌همسرند، و اگرچه برخی گونه‌ها مثل جنتو و آدلی اغلب در سال‌های بعد دوباره با همان جفت جفت‌گیری می‌کنند، «جدایی» و جفت‌گیری با فردی جدید هم در این خانواده رایج است.
باور غلط ۶: در کرش، بزرگ‌سالان از جوجه‌های یکدیگر هم مراقبت می‌کنند. دقیق نیست. جوجه‌ها عمدتاً برای گرما و امنیت جمعی در کرش دور هم جمع می‌شوند، اما هر والد عمدتاً به‌دنبال یافتن و تغذیه‌ی جوجه‌ی خودش است، نه مراقبت از جوجه‌های دیگران.
باور غلط ۷: پنگوئن‌ها یکی از خودشان را برای آزمایش وجود شکارچی به آب هل می‌دهند. این یکی از پایدارترین افسانه‌های عامیانه درباره‌ی پنگوئن‌هاست، نه رفتاری مستند‌شده. تردید آن‌ها در لبه‌ی آب واقعی است، اما به‌معنای یک استراتژی آگاهانه‌ی «قربانی کردن» نیست.
آیا پنگوئن‌ها در خطر انقراض‌اند؟ تهدیدهایی که هر گونه با آن روبه‌روست
اینجاست که داستان پنگوئن‌ها جدی میشود. بر اساس ارزیابی‌های جهانی، حدود دوسوم از تمام گونه‌های پنگوئن در حال حاضر در وضعیت تهدیدشده قرار دارند، که این خانواده را به یکی از آسیب‌پذیرترین خانواده‌های پرندگان دریایی جهان تبدیل می‌کند.
شکارچیان طبیعی پنگوئن‌ها شامل فُک‌های لئوپارد، فُک‌های خزدار، شیرهای دریایی و نهنگ‌های قاتل‌اند، و برای تخم و جوجه‌ها، پرندگانی مانند اسکوآ، شیت‌بیل و پترل غول‌آسا شکارچی های جدی به شمار می آیند. اما تهدیدهای بزرگ‌تر امروز، انسان‌ساخته‌اند:
- تغییر اقلیم مهم‌ترین تهدید برای گونه‌های وابسته به یخ است. پنگوئن‌های امپراتور و آدلی برای تولیدمثل و شکار به یخ دریایی پایدار وابسته‌اند، و این یخ‌ها در حال کاهش‌اند.
- صید تجاری ذخایر کریل و ماهی مورد نیاز پنگوئن‌ها را کاهش می‌دهد و خطر گیر افتادن تصادفی در تورهای ماهیگیری را افزایش می‌دهد.
- آلودگی، از جمله نشت نفت، و بیماری‌ها (که برخی از آن‌ها با افزایش گردشگری انسانی در مناطق تولیدمثل مرتبط‌اند)، فشار بیشتری وارد می‌کنند.
همه‌ی گونه‌ها به یک اندازه در خطر نیستند برای مثال، پنگوئن آفریقایی در سال ۲۰۲۴ توسط در رده‌ی «در معرض خطر انقراض بحرانی» قرار گرفت و اولین گونه‌ی پنگوئن است که به این رده رسیده، در حالی که برخی گونه‌های زیرقطبی نسبتاً پایدار باقی مانده‌اند. جزئیات در سطح هر گونه، مهم‌تر از یک آمار کلی برای کل خانواده است.
پنگوئن‌ها در باغ‌وحش، آکواریوم و طبیعت
فراتر از طبیعت وحشی، پنگوئن‌ها از رایج‌ترین پرندگان دریایی نگه‌داری‌شده در باغ‌وحش‌ها و آکواریوم‌ها هستند، و رفاه آن‌ها در اسارت حوزه‌ای واقعاً فعال در علم دامپزشکی و نگه‌داری از حیوانات است که شامل کیفیت آب استخر، تعادل تغذیه (تقلید تغذیه‌ی طبیعی از نظر ارزش غذایی کار ساده‌ای نیست)، ساختار گروه اجتماعی، و غنی‌سازی محیط برای پیشگیری از مشکلات رفتاری یا پوششی ناشی از استرس میشود. گردشگری پنگوئن وحشی، به‌ویژه در قطب جنوب و گالاپاگوس، به همین دلایل به‌شدت تحت نظارت قرار دارد. حضور بازدیدکنندگان و انتقال بیماری، خطرهای واقعی برای کلونی‌هایی هستند که هیچ سابقه‌ی تکاملی در برخورد با انسان ندارند.
حقایق شگفت‌انگیزی که شاید درباره‌ی پنگوئن‌ها نمی‌دانستید
- کشفیات فسیلی در نیوزیلند که در سال ۲۰۲۳ گزارش شد، یک پنگوئن غول‌پیکر منقرض‌شده به نام را آشکار کرد که وزنی حدود ۱۵۰ کیلوگرم داشته ! نزدیک به چهار برابر یک پنگوئن امپراتور زنده‌ی امروزی.
- پنگوئن‌ها دندان ندارند. در عوض، خارهای رو به عقب روی زبان و سقف دهانشان قرار دارد که طعمه‌ی لغزنده را گرفته و مستقیم به سمت گلو هدایت می‌کند.
- ظاهر «کت‌وشلواری» یعنی سفید ومشکی پنگوئن‌ها استتاری کاربردی است، نه یک انتخاب زیبایی‌شناسانه. با این حال همین ویژگی، پنگوئن‌ها را به یکی از قابل‌شناسایی‌ترین پرندگان جهان تبدیل کرده است.
پاسخی بگذارید